Theo đánh giá sơ bộ ban đầu, cũng như ý kiến chuyên môn thì việc sập cầu Cần Thơ có nguyên nhân chính từ hoạt động thi công.
Và trong suốt thời gian xảy ra vụ sập cầu cho đến nay, các hoạt động cứu trợ, quyên góp giúp đỡ các gia đình có nạn nhân diễn ra rất nhiệt tâm.
Trong bài này, người viết xin chưa bàn sâu về trách nhiệm cụ thể trong việc dẫn đến sự sập cầu Cần Thơ, mà chỉ muốn làm rõ, tách bạch phạm vi của các quan hệ sau đây:
- Quan hệ cộng đồng đối với người bị nạn: hay đó là sự thiện nguyện của xã hội
- Quan hệ của Nhà nước đối với công dân: hay đó là trách nhiệm xã hội của cơ quan quản lý nhà nước
- Quan hệ giữa tổ chức thi công xây dựng đối với công nhân: hay đó là trách nhiệm dân sự giữa các chủ thể trong hoạt động thi công, xây dựng công trình.
Thiện nguyện xã hội:
Việc quyên góp, cứu trợ của nhân dân thông qua các tổ chức báo đài, các tổ chức thiện nguyện trong xã hội là một hoạt động mang tính tự phát, tự nguyện, xuất phát từ đạo lý, truyền thống dân tộc. Do đó, không cần có bất kỳ quy định pháp lý nào cấm hoặc phải cho phép thì mới thực hiện. Điều quan trọng là, hoạt động này không nhằm các mục đích vi phạm pháp luật, thì được xem là thiện nguyện xã hội, được hoan nghênh và đón chào. Sự thiện nguyện có thể được tự mội cá nhân thực hiện, hay thông qua các tổ chức có uy tín, thực sự hoạt động vô vi lợi.
Ở nước ngoài, cá nhân, tổ chức có thể đứng ra thành lập các tổ chức, các Quỹ từ thiện trên cơ sở pháp luật cho phép, nhằm đảm bảo tính chính danh. Việc thành lập rất dễ dàng, pháp luật thực thi việc giám sát hữu hiệu thông qua các chế định pháp lý rõ ràng, và để xác định tính thiện nguyện của tổ chức đó, người ta chỉ cần giám sát hoạt động tài chính, mục tiêu hoạt động và kết quả thực hiện (số liệu chính thức).
Tại Việt Nam, hầu hết việc vận động của các tổ chức báo chí, xét về một góc độ nào đó thì vẫn chưa chính danh. Tuy nhiên, một số tổ chức chính danh thì hoạt động không hiệu quả, hoặc người đóng góp không thấy được hiệu quả cụ thể. Việc thành lập các tổ chức từ thiện, các Quỹ, các Hội rất khó khăn đối với một công dân bình thường. Bỏ qua vấn đề này, chúng ta hãy nghĩ tiếp về tính thiện nguyện xã hội. Thiện nguyện xã hội là tự giác, tự nguyện và được thực hiện bỡi các công dân, tổ chức dân sự trong xã hội. Vậy nếu cơ quan quản lý nhà nước đứng ra kêu gọi đóng góp, vận động xã hội đóng góp thì có vấn đề gì chăng? Có đấy, thứ nhất, "anh" không phải là là một tổ chức dân sự, mà "anh" là tổ chức hành chính, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với xã hội. Thứ hai, cần xem lại Quy chế Tổ chức hoạt động của "anh" có chức năng vận động, thiện nguyện xã hội bên cạnh chức năng quản lý nhà nước hay không? Thế mà, qua vụ sập cầu Cân Thơ vừa qua, chúng ta đã chứng kiến ít nhất là 02 cơ quan quản lý nhà nước tại các địa phương đứng ra vận động quyên góp !?
Trách nhiệm của Nhà nước:
Vậy trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong sự vụ sập cầu Cần Thơ là gì? Có 3 trách nhiệm chính yếu:
- Làm rõ nguyên nhân sập cầu, quy trách nhiệm cụ thể của các chủ thể liên quan, truy cứu trách nhiệm hình sự khi xác định có tội phạm.
- Làm rõ trách nhiệm của chính các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan trong hoạt động quản lý nhà nước liên quan đến công trình cầu Cần Thơ. Để từ đó, có biện pháp xử lý về mặt tổ chức bộ máy, xử lý kỷ luật cán bộ công chức hoặc có thể truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những cán bộ công chức có trách nhiệm, người đứng đầu cơ quan quản lý nhàn nước có liên quan.
- Xem xét, và hỗ trợ về tài chính cho người bị nạn, gia đình người bị nạn từ nguồn ngân sách. Việc hỗ trợ này cũng đảm bảo theo đúng quy định pháp luật hiện hành. Và, cơ quản quản lý nhà nước tuyệt đối không được sử dụng danh nghĩa của mình để tổ chức các chương trình vận động quyên góp từ xã hội.
Trách nhiệm dân sự của các chủ thể liên quan:
Về nguyên tắc, các nhà thầu phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi để xảy ra tai nạn lao động cho người lao động theo quy định của Bộ Luật lao động. Ngoài các quy định của pháp luật Lao động, các bên có thể thỏa thuận các mức bồi thường hợp lý. Trong trường hợp không thống nhất được ý kiến, người bị nạn có thể yêu cầu sự hỗ trợ của cơ quan tư pháp thông qua việc khởi kiện tại Tòa án.
* Không nên sử dụng nguyên tắc "Nhà nước và nhân dân cùng làm" trong việc cứu trợ nạn nhân, gia đình nạn nhân:
Chúng ta tuyệt đối không được đồng nhất "thiện nguyện xã hội" vào "trách nhiệm nhà nước" trong vấn đề cứu trợ, giúp đỡ người bị nạn, gia đình người bị nạn. Bỡi vì, trách nhiệm của nhà nước trước hết vẫn là "do dân, vì dân", dân đã đóng thuế để Nhà nước hoạt động, do đó không lý gì mỗi lần xảy ra thiên tai, nhân họa là lại vận động nhân dân theo lối "nhà nước và nhân dân cùng làm".
Cần tách bạch sự thiện nguyện xã hội ra khỏi trách nhiệm nhà nước, cũng là đảm bảo nhà nườc hoạt động đúng sứ mệnh, vị trí, vai trò của mình trong chế độ xã hội cụ thể.
Nhà nước hỗ trợ công dân trên nguyên tắc của pháp luật, liên quan đến hỗ trợ tài chính thì phải thực hiện từ ngân sách nhà nước. Nhà nước chỉ có thể góp phần thúc đẩy sự phát triển thiện nguyện xã hội bằng cách xây dựng pháp luật trên tinh thần bảo trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức thiện nguyện dân sự ra đời một cách chính danh.
Nhà nước không làm thay chức năng xã hội vốn có của chính xã hội. Và Nhà nước cũng không cần phải "nhọc tâm" thực hiện thiện nguyện xã hội, vì nếu làm như thế thì sai với chức năng, nhiệm vụ, sứ mệnh của Nhà nước mà nhân dân kỳ vọng giao phó.